Dezinformacja działa jak broń - wzbudza strach, destabilizuje debatę publiczną i podkopuje zaufanie społeczne. Nowy raport “Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji” pokazuje, że nadmiar sprzecznych przekazów prowadzi do poczucia chaosu i wycofania się obywateli z debaty publicznej, szczególnie w tak złożonych tematach jak polityka klimatyczna. To wyraźny sygnał, że potrzebne są systemowe rozwiązania.
- Jesteśmy na wojnie. Dezinformacja wzbudza strach, destabilizuje społecznie i politycznie. Coraz więcej danych pokazuje skalę i głębię negatywnego wpływu kampanii dezinformacyjnych w kluczowych obszarach takich jak migracje, sprawy ukraińskie czy Unia Europejska. Stawiam jednak tezę, że jej realny wpływ, szczególnie w takich obszarach, jak klimat, jest całkowicie niedoszacowany - tak dr hab. Przemysław Sadura zaczyna raport, który powstał pod jego kierownictwem.
Fundacja Pole Dialogu wspólnie z badaczami z Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła badanie - ilościowe i jakościowe - analizujące podatność Polek i Polaków na dezinformację. Celem eksperymentu na grupie 1388 umiarkowanych klimatycznie osób było sprawdzenie czy zamiast debunkingu, czyli odkłamywania na bieżąco fałszywych narracji w sieci, skuteczniejszy będzie prebunking, czyli uprzedzająca dezinformację solidna porcja wiedzy o polityce klimatycznej.
Badacze na przedmiot eksperymentu wybrali unijny system handlu emisjami ETS2 i Europejski Zielony Ład. Wnioski z ich badania są jednak uniwersalne dla wielu obszarów dezinformacyjnych. Na podstawie badania powstał raport “Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji” z zestawem praktycznych rekomendacji.
Badacze na przedmiot eksperymentu wybrali unijny system handlu emisjami ETS2 i Europejski Zielony Ład. Wnioski z ich badania są jednak uniwersalne dla wielu obszarów dezinformacyjnych. Na podstawie badania powstał raport “Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji” z zestawem praktycznych rekomendacji.
Społeczna odporność zamiast cudownej broni
Eksperyment pokazał, że tak jak wojsko nie może polegać na tylko jednej broni i powinno zbudować cały obronny ekosystem, tak samo nasze bezpieczeństwo nie może być oparte na jednym urzędzie, przepisie czy dobrej praktyce. Przeciwdziałanie dezinformacji to ciągły i przenikający całą sieć społeczną proces. “Potrzebujemy modelu “whole-of-society” (całe społeczeństwo) integrującego edukację formalną, kampanie publiczne, szkolenia hybrydowe, lokalne kanały dystrybucji, strategiczną komunikację rządu oraz ramy prawne, oraz prostych i skutecznych narzędzi dla zwykłych ludzi do stosowania na co dzień” - piszą autorzy w raporcie.
Badanie było przeprowadzone w czterech falach w następujących po sobie odstępach kilkutygodniowych. Zapoznanie uczestników z materiałem prebunkingowym - tj. krótkim filmem na temat najpopularniejszych mechanizmów manipulacji dotyczących polityk klimatycznych - nie zmniejszało w wyraźny sposób podatności na dezinformację. Na krótką metę skuteczniejsze okazywało się odkłamywanie nieprawdziwych przekazów na bieżąco, czyli tzw. debunking, w sposób podobny jak robią to serwisy fact-checkingowe.
Badanie było przeprowadzone w czterech falach w następujących po sobie odstępach kilkutygodniowych. Zapoznanie uczestników z materiałem prebunkingowym - tj. krótkim filmem na temat najpopularniejszych mechanizmów manipulacji dotyczących polityk klimatycznych - nie zmniejszało w wyraźny sposób podatności na dezinformację. Na krótką metę skuteczniejsze okazywało się odkłamywanie nieprawdziwych przekazów na bieżąco, czyli tzw. debunking, w sposób podobny jak robią to serwisy fact-checkingowe.
Źródło: Raport “Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji”
W dłuższej perspektywie zwalczanie dezinformacji przez debunking miało jednak ważne skutki uboczne. Badani otrzymując sprzeczne ze sobą przekazy zaczynali odczuwać chaos informacyjny i irytację. W efekcie temat ochrony klimatu stawał się dla nich obojętny. Rezygnowali z dowiedzenia się więcej, posiadania własnej opinii i podejmowania działań.
- „Od roku nie śledzę już wiadomości. Tych bodźców jest po prostu za dużo”, powiedziała nam jedna z osób uczestniczących w badaniu jakościowym, które było pogłębieniem badania ilościowego. Często celem grup rozpowszechniających fałszywe treści nie jest to byśmy im uwierzyli. Wystarczy byśmy uznali, że nikomu tak naprawdę nie można wierzyć i zwątpili w naukę, media czy państwo. Dezinformacja jest zagrożeniem systemowym, które cały czas się nasila - wyjaśnia Przemysław Sadura.
- „Od roku nie śledzę już wiadomości. Tych bodźców jest po prostu za dużo”, powiedziała nam jedna z osób uczestniczących w badaniu jakościowym, które było pogłębieniem badania ilościowego. Często celem grup rozpowszechniających fałszywe treści nie jest to byśmy im uwierzyli. Wystarczy byśmy uznali, że nikomu tak naprawdę nie można wierzyć i zwątpili w naukę, media czy państwo. Dezinformacja jest zagrożeniem systemowym, które cały czas się nasila - wyjaśnia Przemysław Sadura.
Badanie wykazało jednak, że udostępnienie uczestnikom edukacyjnego materiału prebunkingowego łagodziło w pewnym stopniu efekt wypalenia informacyjnego. Porcja sprawdzonej wiedzy nie przyniosła zmiany postaw, ale chroniła przed wzrostem niepewności.
Źródło: Raport “Wiem, że to manipulacja, ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji”
- Wypalenie informacyjne to więcej niż ” internetowe lenistwo”, kiedy nie chce nam się sprawdzać, co dokładnie się wydarzyło i po prostu scrollujemy dalej. To znacznie głębsza postawa wynikająca z przeciążenia informacyjnego i braku zaufania. Dlatego rekomendacje płynące z badania nie ograniczają się tylko do indywidualnych porad. Potrzebne nam jest przede wszystkim systemowe podejście - od rzetelnie przygotowanych, publicznych źródeł informacji o energii, klimacie i tematach powiązanych, po włączenie szkoleń dotyczących dezinformacji w istniejące mechanizmy instytucjonalne oraz system oficjalnej edukacji - podsumowuje Anna Pruszyńska z Fundacji Pole Dialogu, współautorka raportu.
Raport “Wiem, że to manipulacja ale i tak się denerwuję – Polacy w epoce dezinformacji“ dostępny jest bezpłatnie do pobrania na stronie http://poledialogu.org.pl/
Metodologia:
Raport przedstawia wyniki dwóch komplementarnych badań zrealizowanych w okresie lipiec - wrzesień 2025. Badanie ilościowe: eksperyment na reprezentatywnej próbie losowej (N = 1388) porównujący skuteczność prebunkingu i debunkingu oraz badanie jakościowe: netnografia oraz wywiady indywidualne (N=14), analizujące praktyki medialne, mechanizmy zaufania i reakcje afektywne.
dezinformacjadebunkingprebunkingfake-news
